Vogels claimen de nacht

Column door Moss Groenveld

Afbeelding 1: zingende merel. EsterAce. (2021, 8 mei). Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Singing_Blackbird_(male).jpg

Drie uur 's nachts werd ik wakker in mijn hotelkamer in het centrum van Londen. Voor de derde keer die nacht staarde ik naar het plafond. Niet zo gek als je bedenkt dat de ventilator ontzettend veel herrie maakt, er rare geluiden uit de kamer boven me komen en ook nog eens sirenes klinken. In een wereldstad als Londen is het nooit stil. Maar deze keer werd ik door iets heel anders gewekt—iets dat je helemaal niet verwacht midden in de nacht, al had ik het geluid al zo vaak gehoord.

Door het vrolijke gezang van een merel (afbeelding 1) werd ik gewekt. Het geluid kon ik uit duizenden herkennen. In de achtertuin van mijn ouders hadden merels elk jaar een nestje in de heg. Hierdoor kon in het voorjaar altijd genieten van het gezang. Echter, in de winter midden in de nacht verwacht je helemaal niet dat een vogel zingt. Enkel in het voorjaar, ‘s avonds laat of heel vroeg in de ochtend kijk je er minder van op, bijvoorbeeld door de nachtegaal die bekend staat om zijn nachtzang. 

Tegenwoordig hebben steeds meer vogels last van menselijke activiteit. Zeker in steden is het niet vreemd dat vogels ‘s nachts actief zijn. Lichtvervuiling van straatlantaarns en kantoorgebouwen is een bekende stoorzender van hun biologische klok, waardoor ze ook kunnen gaan zingen buiten normale daglichturen. Geluidsoverlast, daarentegen, is een minder bekende stoorzender van vogelgezang (Bird Spot, 2025). Want ‘s nachts is het toch juist stiller dan overdag? Ja, dat klopt, alleen is er overdag zoveel lawaai dat het vogelgezang wordt overstemd. Hierdoor worden vogels “gedwongen” om ‘s nachts te gaan zingen wanneer het rustiger is op straat. In de donkere uren wordt hun zang niet overstemd en kan het geluid zich over een grotere afstand verspreiden. Daardoor is het beter hoorbaar voor soortgenoten. 

Vogels gebruiken hun zang om partners te vinden, om te waarschuwen voor roofdieren, of om territorium aan te geven (Vogelbescherming Nederland, 2025). Als er te veel lawaai is in de omgeving, kunnen ze de zangsignalen van soortgenoten vaak niet meer goed horen. Hierdoor moeten vogels extra hard zingen, vaker hun roep herhalen, of op andere tijdstippen actief zijn, zoals in de nacht. Het terugwinnen van hun plekje kost vogels veel energie en kan stress veroorzaken. In de stad hebben vogels daarom meer stresshormonen in hun lichaam dan op het platteland. Dit betekent niet per sé dat het slechter gaat met vogels in de stad, maar het duidt er wel op dat het leven van de stadsvogel extra stressvol is (Van Veelen, 2026).

Probeert de vogel met zijn nachtelijk gezang de stad terug te claimen? Of claimt ze enkel de leemte die ontstaat wanneer steden eindelijk zwijgen? Misschien heroveren vogels niets, maar herinneren ze ons er slechts aan dat de stad nooit alleen van ons is geweest. Ontwerpers in de stad kunnen door middel van meerdere maatregelen rekening houden met de leefomgeving van de vogel. Lichtvervuiling kan worden beperkt door: het gebruik van blauw licht zoveel mogelijk te beperken en in plaats daarvan rood of warm wit licht toe te passen (aangezien dit minder sterk wordt waargenomen); te kiezen voor afgeschermde lampen (zodat licht naar beneden schijnt); of verlichting te dimmen of uitschakelen in parken met behulp van sensoren. Daarnaast kan geluidsoverlast worden verminderd door: materialen te gebruiken die geluid blokkeren; groene buffers of geluidsschermen aan te leggen langs wegen; of autoluwe zones te maken. Ook hebben vogels minder last van menselijk lawaai als ze nestelen in holtes. Struiken en ondergroei zijn daarom belangrijk voor nestplaatsen. Echter zijn andere vegetatietypen en -hoogten ook zeer gewenst, omdat dichte bossen en struwelen ervoor zorgen dat vogelgeluiden minder ver reiken (Beatley, 2020).

Terwijl overdag het straatbeeld in Londen gedomineerd wordt door forensen die zich tussen de wolkenkrabbers verplaatsen en rode bussen die door de straten scheuren, nemen vogels als het ware de nacht over van de mens. Met hun nachtelijke gezang laten zij hun territorium blijken en nemen zij hun ruimte terug. Op deze manier kunnen wij prima de stad delen. Al betekent dit wel een wisseling van de wacht. En dan bedoel ik niet de ceremonie vóór het Buckingham Palace, maar de mens die ‘s nachts plaats maakt voor de vogel.

Echter lijkt het mij veel gezelliger om de ruimte tegelijkertijd te delen met de vogel. Als wij een beetje meer rekening met haar houden, kunnen wij misschien wel weer gewoon overdag genieten van het mooie gezang. Dan hoeft niemand meer last te hebben van slaapgebrek. Ik kan ‘s nachts lekker slapen zonder te worden verstoord en de vogels hoeven niet meer laat op te blijven.

Referenties

Beatley, T. (2020, 5 november). The bird-friendly city: Creating safe urban habitats. Island Press.

Bird Spot. (2025, 27 oktober). Why do birds sing at night? Geraadpleegd op 16 maart 2026, van https://www.birdspot.co.uk/bird-brain/why-do-birds-sing-at-night 

Van Veelen, D. (2026, 12 februari). Niet alleen minder zang: menselijk lawaai zet het leven van vogels op z’n kop. Geraadpleegd op 16 maart 2026, van https://scientias.nl/niet-alleen-minder-zang-menselijk-lawaai-zet-het-leven-van-vogels-op-zn-kop/ 

Vogelbescherming Nederland. (2025, 3 maart). Vroege vogels zingen niet voor niets zo vroeg. Geraadpleegd op 16 maart 2026, van https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/vroege-vogels-zingen-niet-voor-niets-zo-vroeg