Weg met de heg?

Column door Geert Walinga

Heggen zijn misschien wel een van de aandoenlijkste dingen die de mens ooit heeft uitgevonden. Groene lijnen in het landschap om de schapen binnen te houden, om grenzen aan te geven of tegenwoordig steeds meer als verbindende corridors tussen gefragmenteerde natuurgebieden. De heg is weer bezig aan een opmars in ons vakgebied. Neergezet als biodiversiteitsaantrekker en als verkoelend element. Wordt de heg weer aangevoerd onder de vlag van natuurbehoud en vergroening, of is er iets anders aan de hand? Is de heg wel zo lievig als hij lijkt? Het is tijd om de duistere kant van de heg te belichten: de heg als middel voor controle over het landschap. 

Heggen in Europa bestaan al sinds vóór de Romeinse tijd. Julius Caesar beschreef in zijn Commentarii de Bello Gallico het ondoordringbare netwerk in het huidige België — niet als natuur, maar als hindernis (Roeleveld & Gielen, 2006). Wat op het eerste gezicht een praktische ingreep lijkt, blijkt al vroeg een middel om beweging te sturen en toegang te beperken. Heggen scheidden percelen, hielden vee binnen en wild buiten, en leverden hakhout. Maar precies in die functies ligt hun kracht: ze ordenen het landschap en maken grenzen vanzelfsprekend. Zo ontstond een netwerk dat niet alleen het land, maar ook het gebruik ervan indeelde. 

Toch kennen wij naast de ‘landschappelijke’ heg ook nog een andere heg. Hij is te vinden in paleistuinen als die van Paleis het Loo en Chateau Versailles. Het is de welbekende Barok-haag (vaak gemaakt met buxus, al is die in de meeste tuinen waarschijnlijk vervangen voor een mot-bestendige soort). Strakke lijnen in het landschap als representatie van de overheersing van de mens over de natuur. Het is hier waar de heg als concept een andere kant van zichzelf laat zien. Ingetoomd door de mens kan de heg zich ontwikkelen als machtsmiddel om het landschap onder controle te houden. Deze relatie werkt ook de andere kant op. De heg houdt ook de mens onder de duim door te bepalen wat je ziet en wat je niet ziet. Inclusie en exclusie zijn hier niet toevallig, maar rationeel geconstrueerde momenten die de ervaring van de bezoeker actief beïnvloeden.  

Neem als voorbeeld de overbekende tuinen van Chateau Versailles. Vanaf het bordes is het uitzicht over de tuinen magnifiek. Heggen aan de zijkant begeleiden de blik zacht richting de verte; het lijkt alsof dit ordelijke landschap voor eeuwig doorgaat.  De heggen aan de zijkant zijn hier echter niet voor niks geplaats. Ze leiden je blik naar de horizon en vertekenen het perspectief, zodat het lijkt dat alle afstanden langer lijken dan ze in werkelijkheid zijn. Toch zijn de lange lijnen van dichtbij anders; er blijken zelfs ingangen in te zitten. Een doolhof waar heggen je forceren (of geleiden) om een bepaalde kant op te gaan, of een bepaalde kant juist verbergen.

Deze column is daarmee ook geen jubelzang op de heg geworden -al zijn er genoeg kwaliteiten om een scriptie over te schrijven wat mij betreft- en dat was ook niet het idee. De vragen waarmee ik eindig hier zijn het belangrijkst. Als we het grotere plaatje bekijken, ontdekken hier de politieke kant van een landschappelijk element. De zin ‘alles is politiek’ bewijst hier weer zijn waarde, want ook zoiets lievigs als een heg heeft te maken met uitingen van macht en controle in het landschap. Hoe gaan wij als landschapsarchitecten en ruimtelijke planners daarmee om? Hoe gebruiken wij -bewust of onbewust- ontwerpelementen om politieke keuzes te maken? Wanneer leidt een heg tot nieuwsgierigheid en wanneer tot uitsluiting? En op welke manier komen we er bij onszelf achter welke kernideeën er achter onze keuzes schuilen? Heggen zullen een belangrijk onderdeel blijven van onze huidige landschappen. Het is echter aan ons om niet alleen hun ruimtelijke, maar ook hun politieke impact te controleren.

Referenties

Roeleveld, L. & Gielen, J. (2006). Vlechtheggen van de Achterhoek. Heden, verleden en toekomst van een vergeten landschapselement. https://www.heggen.nu/heggen/_sitefiles/file/DefrapportAchterhoek.pdf

Stevens. (n.d.). Maas hedges, cultural heritage from above along the river Maas in The Netherlands. Adobe Stock. https://stock.adobe.com/nl/images/maas-hedges-cultural-heritage-from-above-along-the-river-maas-in-the-netherlands/750754414?prev_url=detail

Jäger, F. (2023). View from the steps at Chateau Versailles.