Hardlopers geven zelf vorm aan de stad door hun eigen routes te kiezen

Artikel geïnspireerd door afstudeerwerk door Laurens Westerhuis

Afgestudeerde masterstudent Ruimtelijke Planning binnen MUE

Je trekt je hardloopschoenen aan, stapt naar buiten en de stad ligt aan je voeten. Je hebt eindeloos veel routes en paden om uit te kiezen. Van verharde straten tot zachte paden langs het water en van industriële gebieden tot stadsparken, bijna alle soorten routes zijn binnen handbereik vanuit huis. Toch is niet iedere plek in de stad even geschikt of aantrekkelijk om te hardlopen. Verschillende sociale en omgevingsfactoren bepalen, bewust of onbewust, welke route je kiest en waar je je prettig voelt om te lopen. Hardlopen in de buitenlucht draait immers om meer dan alleen het afleggen van een bepaalde afstand, het aanhouden van een bepaald tempo of het verbranden van calorieën. Zo kan je keuze voor een route afhangen van het tijdstip van de dag, het seizoen, de ondergrond waarop je wilt lopen (bospad, asfalt, gravel, enzovoort), de mensen met wie je loopt en de omgeving waarin je je bevindt. 

Ben jij een hardloper? Denk dan eens na over waar je het liefst loopt. Waarschijnlijk zijn er plekken waar je steeds weer voor kiest, terwijl je andere plekken liever vermijdt. Soms weet je al voordat je de deur uitgaat welke route je wilt nemen. Op andere dagen dwaal je liever door de stad en ontdek je al lopend waar je terechtkomt. 

Daarom heb ik dit onderwerp, hardlopen in de openbare ruimte, gekozen voor mijn masterthesis in ruimtelijke planning. Ik wilde de relatie tussen hardlopers en de stedelijke omgeving onderzoeken en begrijpen wat mensen ertoe aanzet om bepaalde plekken te kiezen om te hardlopen en andere juist niet. Waarom zijn bepaalde routes zeer populair onder hardlopers, terwijl andere bijna niet worden gebruikt? Waarom vermijden we, al dan niet onbewust, bepaalde straten, parken of openbare ruimtes? En bovenal, hoe beïnvloedt onze perceptie van veiligheid de manier waarop we ons door de stad bewegen, vooral ’s nachts of tijdens de donkere seizoenen? Deze vragen zetten mij ook aan het nadenken over hoe hardlopers de stad gebruiken: gebruiken we deze zoals die is ontworpen, of maken we de ruimte ook eigen door haar op andere manieren te gebruiken?

Hierbij maak ik het figuurlijke bruggetje richting anarchisme. In plaats van anarchisme uitsluitend te zien als een politieke ideologie, heb ik ervoor gekozen het te benaderen als een manier van denken, gebaseerd op ideeën als autonomie, zelforganisatie en het ter discussie stellen van hiërarchische controle. Vanuit dit perspectief vormt hardlopen een interessant thema: kan het ‘eenvoudige’ dagelijkse gebruik van het kiezen van je eigen route en je vrij door de stad bewegen worden gezien als een zekere vorm van autonome of zelfs anarchistische ruimtelijke praktijk?

Aangezien ik zelf dicht bij Rotterdam ben opgegroeid en bekend ben met de ‘runnability’ van de stad, wilde ik deze vertrouwde hardloopomgeving vergelijken met die van een andere Europese stad die qua omvang en stedelijke structuur vergelijkbaar is, maar een ander klimaat heeft. 

Daarom besloot ik naar Helsinki in Finland te gaan. Ik was benieuwd hoe het zou zijn om een stad niet alleen als (master)onderzoeker te bekijken, maar vooral door de ogen van de mensen die er dagelijks hardlopen.  Dus ik ging naar Finland om daar ongeveer vijf weken onderzoek te doen. In die tijd liep ik mee met lokale hardlopers en interviewde ik hen onderweg. Ook verspreidde ik een enquête onder hardlopers om erachter te komen welke kenmerken zij belangrijk vinden in een hardloopomgeving. Daarnaast sloot ik me meerdere keren aan bij de hardloopclub ‘Juoksija’. In plaats van formele interviews voerde ik daar vooral informele gesprekken, vaak voor of na een run. Op die manier leerde ik de stad steeds beter kennen, en dus niet alleen vanaf een kaart, maar juist vanuit de ervaringen van de mensen die er doorheen bewegen. Mijn belangrijkste doel was dan ook om Helsinki te bekijken vanuit de ogen van hardlopers, zoals zij dat doen: al rennend, dwalend door de stad naar leuke routes en rekening houdend met alles wat de stad onderweg te bieden heeft.

Verlichting en veiligheidsbeleving

Tijdens de donkere wintermaanden in Finland viel het me op hoe belangrijk je ervaren veiligheid is voor een hardlooproute. Je zou bijvoorbeeld verwachten dat meer en betere verlichting op straat en in parken automatisch zorgt voor een veiliger gevoel. In de praktijk bleek dat anders te liggen. Meer licht betekent namelijk niet altijd dat je je veiliger voelt. Een vrouwelijke hardloper vertelde me waarom: “Felle verlichting kan juist donkerdere schaduwen creëren. Daardoor zie je minder in plaats van meer.” Haar opmerking liet me anders kijken naar de rol van verlichting in de stad. Het gaat niet alleen om hoeveel licht een plek heeft, maar vooral om wat je door dat licht kunt zien. Kun je vooruitkijken? Zijn de zichtlijnen open? Is de verlichting gelijkmatig verdeeld? Juist deze factoren bleken belangrijk voor het gevoel van veiligheid. Hardlopers vertelden me dan ook dat ze plekken met donkere hoeken of beperkt zicht liever vermijden, zoals tunnels (Figuur 1 en 2). Niet omdat in die tunnel per se iets is gebeurd in het verleden, maar omdat je niet kunt zien wat er zou kunnen gebeuren. Zo kan de perceptie van een plek al bepalen of iemand er wel of niet voor kiest om er te gaan hardlopen. 

Wegontwerp en looprichting

Tijdens het lopen door Helsinki begon ik anders te kijken naar de manier waarop de stad haar ruimte verdeelt. Een vrouwelijke hardloper wees me bijvoorbeeld op een probleem in het ontwerp van wegen. In autogerichte wijken lijkt de verlichting vooral gericht op de beweging van auto’s, en minder op de mensen die zich ernaast verplaatsen. Vooral aan de rand van het metropoolgebied van Helsinki merkte ik dat stoepen en fietspaden donker kunnen blijven, terwijl juist hardlopers en voetgangers kwetsbare weggebruikers zijn.

Ook ontdekte ik dat hardlopers verschillende keuzes maken in de manier waarop ze deze ruimte gebruiken. Nederlandse hardlopers kiezen bijvoorbeeld vaak voor het fietspad, omdat het asfalt daar meestal beter is en je minder risico loopt op een blessure door een losliggende tegel. Finse hardlopers blijven daarentegen vaker op de stoep. Ook op gedeelde paden verschillen de voorkeuren. Waar de één liever rechts loopt, kiest de ander juist voor links en loopt daarmee tegen de verkeersstroom in. Een vaste regel lijkt er niet altijd te zijn.

Juist die verschillen laten zien dat mensen de stedelijke ruimte niet alleen gebruiken zoals deze is ontworpen. Hardlopers, fietsers en voetgangers passen zich voortdurend aan elkaar aan en bepalen al lopend hoe ze de ruimte met elkaar delen. Ze maken hun eigen keuzes, reageren op anderen en zoeken naar een manier die voor hen het beste werkt. Daarmee worden ze niet alleen gebruikers van de stad, maar dragen ze ook actief bij aan hoe de stad wordt vormgegeven. De oorspronkelijke inrichting bepaalt wat mogelijk is, maar de mensen die zich door de stad bewegen bepalen uiteindelijk voor een groot deel hoe die ruimte daadwerkelijk wordt gebruikt.

Figuur 1: Tunnel bij Willemsbrug in Rotterdam met onduidelijke zichtlijnen. Foto: Laurens Westerhuis. Rotterdam

Ik vroeg hardlopers ook om in te schatten hoe veilig zij zich zouden voelen wanneer zij foto’s van verschillende stedelijke omgevingen te zien kregen. Twee van de foto’s waren slechts enkele meters van elkaar verwijderd en waren langs dezelfde route genomen, maar leidden tot duidelijk verschillende reacties: het gedeelte buiten een tunnel (Baana, Helsinki) werd aanzienlijk veiliger ervaren dan het gedeelte daarbinnen (figuur 2). Dit laat zien hoe snel de ervaren veiligheid kan veranderen door kenmerken van de stedelijke omgeving. Een kleine ruimtelijke ingreep kan van invloed zijn op de vraag of iemand ervoor kiest om door te lopen, om te keren of een plek helemaal te vermijden. Als het ontwerp van de stad bepaalt welke mogelijkheden ons ter beschikking staan, bepalen onze individuele keuzes welke van die mogelijkheden daadwerkelijk worden gebruikt. Juist deze spanning tussen ontworpen orde en individuele autonomie maakt de vraag naar anarchisme relevant: kan de manier waarop mensen zich zelfstandig door de stad bewegen en soms zelfs ontworpen ruimtes afwijzen, worden gezien als een vorm van alledaagse ruimtelijke autonomie?

Figuur 2: Tunnel met duidelijke zichtlijn maar wel donkere delen, Wat gebeurt er in de tunnel? Het felle licht van buiten vormt een groot contrast met wat er in de tunnel gebeurt. Foto: Laurens Westerhuis, Baana, Helsinki, Finland

Dus: wat maakt een stad goed om in te hardlopen?

Na vele kilometers op de paden van Rotterdam en Helsinki kwam ik tot de conclusie dat een hardloopvriendelijke stad niet simpelweg een stad is die goed ontworpen is, maar een stad die fijn wordt ervaren en ruimte laat voor interpretatie. Er bestaat geen eenduidige richtlijn voor het plannen en ontwerpen van zo’n stad, omdat stedelijke omgevingen niet alleen kunnen worden ingericht rondom de voorkeuren van hardlopers (hoewel dat natuurlijk mijn droomscenario zou zijn). De infrastructuur van een stad moet ook andere vormen van mobiliteit faciliteren, waaronder auto’s, voetgangers en fietsers. Elke stad heeft haar eigen uitdagingen als het gaat om het creëren van een hardloopvriendelijke omgeving, gezien mijn ervaringen in Helsinki en Rotterdam. Toch zijn er ideale omstandigheden om te hardlopen: een plek waar je kunt zien wat er voor je ligt; waar je niet om de zoveel meter hoeft te stoppen; waar je kunt kiezen tussen drukke en rustige routes waar je je prettig bij voelt, alleen of met anderen; en bovenal een stad waar je je veilig genoeg voelt om door te blijven gaan.

Figuur 3: Illustratie van het samengevoegde voetgangers- en fietspad, gebruikt door fietsers (+ step), hardlopers en wandelaars delen de openbare ruimte. Foto gemaakt door Laurens Westerhuis in Tallinn, Estland

Dit brengt mij terug bij de vraag naar anarchisme. Als het anarchisme wordt benaderd vanuit principes als autonomie, zelforganisatie en het ter discussie stellen van opgelegde hiërarchieën, biedt hardlopen een nieuw perspectief van waaruit we naar de stad kunnen kijken. Een hardloper volgt de stad niet simpelweg zoals die is ontworpen, want deze kiest routes, vermijdt bepaalde ruimtes, gaat soms tegen het ‘op papier gewenste’ gebruik van gedeelde paden in, past zich aan omstandigheden aan en creëert eigen bewegingspatronen. Misschien is hardlopen daarom niet op zichzelf anarchistisch, maar kan het wel een ‘anarchistisch potentieel’ binnen de stad zichtbaar maken: het vermogen van mensen om stedelijke ruimte vorm te geven en zelf te organiseren door middel van hun dagelijkse bewegingen.  Tot slot wil ik graag eindigen met een leuk artikel dat ik onlangs tegenkwam, dat liet zien dat mensen in Amerika tegenwoordig kijken naar hoeveel er wordt hardgelopen bij hun keuze waar ze gaan wonen; op Strava-heatmaps kan je namelijk zien waar veel mensen lopen. (Andrei, 2026)

Referenties

Masterthesis Laurens: 697209 

Andrei, M. (2026, August 28). Strava’s Heatmap Is Accidentally Becoming a Map of Where People Want to Live. ZME Science. https://www.zmescience.com/science/news-science/stravas-heatmap-is-accidentally-becoming-a-map-of-where-people-want-to-live/