TOPOS on the road – Exhibition Fungi. Anarchistic Designers.

Column door Geert Walinga, redacteur TOPOS

Introductie

Ik had de reclameborden voor deze tentoonstelling al meerdere keren gezien. En elke keer als ik langs het Nieuwe Instituut – het museum voor architectuur, design en digitale media in Rotterdam – liep, stond het er nog steeds: Fungi. Anarchistic Designers. Het sloot zo goed aan bij ons thema dat ik het niet kon laten liggen. Ik heb gewacht tot de laatste week van de tentoonstelling voordat ik eindelijk besloot om erheen te gaan. Eerlijk gezegd vind ik schimmels eng. En een beetje vies. Ik zou het liefst vergeten dat ze bestaan. 

De tentoonstelling ziet schimmels als wezens die hun eigen gang gaan en zelfstandig beslissen, maar die niettemin onmisbaar zijn en een onlosmakelijk onderdeel vormen van onze wereld. Ze zijn aanwezig in wortels, gebouwen en bossen, maar ook in ziekenhuisbedden, gewassen en zelfs in onze darmen. Hun kracht en potentieel worden in drie delen onderzocht, waarbij elk deel voortbouwt op het vorige. Ik belicht enkele van de werken die in de tentoonstelling te zien zijn, waarbij ik gebruikmaak van de letterlijke tentoonstellingsteksten om de werken te verduidelijken. 

Figuur 1: Het Nieuwe Instituut, Rotterdam (auteur)

Figuur 2: Gedicht bij tentoonstellingsteksten (auteur)

Deel 1. Afbreken

Schimmels zijn er om materialen af te breken. En het maakt eigenlijk niet uit wat voor soort materiaal het is; schimmels zullen het uiteindelijk allemaal afbreken en weer teruggeven aan de aarde. Schimmels maken echter geen bewuste keuzes over welk materiaal ze aantasten. Voor hen gaat het meer om de meest gunstige plek om te leven. En helaas betekent dit ook dat ze voorkomen op plekken waar de menselijke samenleving ze liever niet zou willen hebben: ze tasten bouwmaterialen aan, groeien in onze huizen en vernietigen homogene landbouwvelden. Op welke plekken hebben schimmels ons huidige systeem al geïnfiltreerd en welke schade richten ze aan? 

Figuur 3: Contagious extraction, 2025

“Koffie is een ondergroeiboom, wat betekent dat hij het beste tot zijn recht komt in de schaduw. Toen de industriële economie stevig inzette op monocultuur-plantages in de volle zon, kreeg een van de meest dodelijke ziektes voor koffieplanten, de koffieroestschimmel, vrij spel. De schimmel werd meegevoerd door de wind en kon zo de plantages infecteren. Eenmaal goed genesteld op deze plantages bedreigde de schimmel ook de koffieplanten die in een poly-cultuur werden verzorgd door boeren. Schaduw alleen was niet langer genoeg om de verspreiding van de schimmel tegen te houden. Monocultuur zet de deur open voor moordschimmels. In deze installatie, ontwikkeld door ecologen Ivette Perfecto en Zach Hajian-Forooshani samen met kunstenaar Filipp Groubnov, is de koffieroestschimmel te zien op drie verschillende schalen, scènes en verschijningsvormen: op stervende bladeren, in verwoeste landschappen en op zowel dode als levende structuren in de koffieketen.” (Nieuwe Instituut, 2026)

Figuur 4: We Shall By Morning Inherit The Earth, 2025, 12’ 40’’

“Een van de meest gevreesde ziektes die industriële naaldboomplantages teisteren is Heterobasidion-wortelrot. Deze schimmel is dol op de specifieke vorm van de plantages: zijn sporen ontkiemen op stroken, en hyfen verspreiden zich van boom naar boom via boomwortels die met elkaar vergroeid zijn. Monocultuur zet de deur open voor moordschimmels. In deze multimedia-installatie werkte bospatholoog Matteo Garbelotto samen met kunstenaar Kyriaki Goni om het verband te tonen tussen processen van schimmelinfectie en boomsterfte.” (Nieuwe Instituut, 2026)

Deel 2. Ombrengen 

Schimmels zijn niet alleen in staat om materialen af te breken. Ze zijn ook geduchte moordenaars van soorten, vooral sinds het begin van het Antropoceen. In combinatie met de industriële infrastructuur die het kapitalisme met zich meebracht, hebben schimmels hun werk nog intensiever en sneller kunnen uitvoeren. Onze focus op efficiëntie en productiviteit heeft ervoor gezorgd dat schimmels onze systemen konden binnendringen. Voor sommige soorten is het al te laat. We kunnen ook soorten herkennen die momenteel worden aangevallen. Hoe gaan we om met soorten die momenteel misschien niet ideaal zijn voor aanplant in de stad? En hoe zorgen we ervoor dat bestaande soorten niet volledig verdwijnen? 

Figuur 5 & 6: Ghost Forms, 2025 

“Door de wereldwijde commerciële handel tussen kwekerijen doden schimmels ongemerkt talloze bomen over de hele wereld. In deze kamer zijn de geesten te zien van vier bomen die werden geveld door schimmels of schimmel-achtigen: een asgrijze bergden die het slachtoffer werd van dennenblaasroest; een eucalyptusboom geveld door de plantenziekte ‘jarrah dieback'; een Europese es die ten onder ging aan de essentaksterfte; en een Amerikaanse iep die leed aan de Nederlandse iepen-ziekte, samen met de tunnels van de iepenspintkevers die deze ziekte hebben verspreid. Geen van deze bomen stierf alleen, elk van hen werd getroffen tijdens een massale aanval. Onthoud hun namen - ooit maakten ze deel uit van onze meer-dan-menselijke werelden; nu zijn alleen nog hun geesten over om hun verhalen te vertellen.” (Nieuwe Instituut, 2026)

Figuur 7: Grafsteen gegraveerd met alle namen van uitgestorven amfibieën door schimmelmoord (auteur)

Deel 3. Mobiliseren 

De ongebondenheid van schimmels kan verwoestende gevolgen hebben, zoals we eerder hebben gezien. We kunnen echter ook samenwerken. Dit vereist wel een verandering van perspectief die misschien moeilijk in de moderne samenleving te verwerken is. Het wijkt af van een mensgerichte visie. Misschien zijn wij wel niet de belangrijkste soort op aarde. Als we inzien dat schimmels ons leven vormgeven en naar hun hand zetten, hebben we in veel werkvelden wellicht andere methoden nodig. Bouwen met schimmels in plaats van ze als bijkomende schade te beschouwen. Hoe kunnen we dit nieuwe perspectief integreren in de landschapsarchitectuur en ruimtelijke ordening? Het laatste deel van de tentoonstelling maakt dat misschien niet helemaal duidelijk. Maar als we dit nieuwe perspectief meenemen in toekomstige discussies, kan dat ons allemaal tot nieuwe, waardevolle inzichten leiden.

Figuur 8: Multispecies Mound Builders, 2025.

“Staan schimmels in dienst van termieten of termieten in dienst van schimmels? Hoe je het ook bekijkt, schimmels en termieten werken symbiotisch* samen om hun gezamenlijk welbevinden te garanderen. De termieten brengen de schimmels voedsel en zorgen voor de best mogelijke omstandigheden voor schimmels om te groeien, te overleven en zich voort te planten. Op zijn beurt breekt de schimmel celwanden van planten af, wat een voedselbron oplevert voor de termieten. Kijk maar eens in deze termietenheuvel-sculptuur, daar zie je echte schimmeltuinen, aangelegd door de schimmels en termieten samen. Dankzij hun samenwerking zijn heuvels zoals deze zich verspreid over dorre ecosystemen in Afrika en Azië.” (Nieuwe Instituut, 2026)

Figuur 9, 10 & 11: Matsutake Lead The Way, 2025 

“De matsutake is al lange tijd de meest waardevolle paddenstoel in Japan en laat zich niet kweken. Sinds een paar jaar komen vrijwilligersgroepen samen om de lievelingsplekken van de matsutake na te bootsen. Ze bouwen werelden waarin de paddenstoel misschien graag wil leven. Deze werelden bootsen de ecologieën na die de matsutake over een periode van duizenden jaren heeft gecreëerd: ruim opgezette dennenbossen op mineraalrijke grond. De vrijwilligers beseffen dat ze zich bescheiden moeten opstellen en de leiding aan de paddenstoel moeten overlaten. Antropoloog Shiho Satsuka en kunstenaar Liu Yi laten zien hoe de matsutake landschappen maakt, zowel door de tijd heen als nu en zowel boven als onder de grond.” (Nieuwe Instituut, 2026)

Figuur 12: Un/Natural Wonders, 2025 

“In Midden-Jutland in Denemarken heeft een bruinkoolmijn een kaal landschap achtergelaten van zandheuvels, de resten van mijnbouw. Hier groeide niets. Toen kwamen de heel alledaagse, kosmopolitische schimmels, van het type dat wel van verstoringen houdt. Ze hebben een heel bos laten ontstaan op het zand. Kijk maar eens naar de wortels: die overdreven vormen zijn mycorrhizale wortelpunten, gezamenlijke organen die zijn gemaakt door schimmels en bomen. Koester ze, speel met ze. Onder onze voeten hebben schimmels een hele stad gebouwd voor meersoortig leven. Animali Domestici (architecten Alicia Lazzaroni en Antonio Bernacchi) werkten samen met antropoloog Anna Ising om het verhaal van de bruinkoolmijnen in Soby vanuit het perspectief van de schimmels te vertellen.” (Nieuwe Instituut, 2026)

Laatste gedachten

Hoewel deze tentoonstelling geen directe duidelijke verbanden had met landschapsarchitectuur, kunnen het perspectief en de ideeën ervan zeker worden toegepast. De onbeheersbare kracht van schimmels is nog een andere natuurkracht waarmee we rekening moeten houden. Hun vermogen om te vernietigen en te verwoesten wordt in de hedendaagse samenleving steeds zichtbaarder. In onze werkvelden kan dit hele groene stadsnetwerken vernietigen of stedelijke groene ruimtes aantasten. Het herinnert ons er opnieuw aan dat diversiteit niet zomaar een vakje is dat je moet aanvinken, maar van vitaal belang is voor het voortbestaan van alle soorten op aarde.

Misschien maken schimmels me ook bang omdat ze me eraan kunnen herinneren dat alle dingen uiteindelijk naar de aarde zullen terugkeren. Uit stof zijn we gekomen en tot stof zullen we wederkeren. Ze kunnen echter ook een herinnering zijn dat alles in de natuur met elkaar verbonden is. Anarchistische schimmels zijn dan eigenlijk helemaal niet anarchistisch. Misschien zijn wij mensen wel de anarchisten ten opzichte van de natuurlijke gang van zaken.

Referenties 

• Nieuwe Instituut. (2026). Fungi. Anarchistic Designers. [tentoonstelling]. Nieuwe Instituut, Rotterdam, Nederland.