Redactiestuk Totalitarisme

Beste lezers, 

In mijn gedachten hebben de eerste mensen in volledige vrijheid over deze aarde getrokken. Over onberispelijke bergen, door valleien waar de rivier nog niet ingeperkt was en door bossen zonder kapbeleid. Ik stel me zo voor dat ze bessen plukten, lokaal wild schoten en sliepen onder de sterren. En dat ze zich vrij voelden. Niemand die iets verwachtte, niemand die gedrag oplegde, en behalve de wilde natuur niemand die hun vrijheid inperkte.

In dit thema onderzoekt TOPOS hoe het landschap en zijn mensen veranderd worden als er wel een controlerende macht uitgeoefend wordt in het dagelijks leven. Dergelijke onderdrukking vanuit de staat, waarbij individuele vrijheid en het individuele dagelijks leven door de staat bepaald en beïnvloed worden, wordt totalitarisme genoemd (Britannica Editors, 2026). Naast immateriële veranderingen, zoals gedrag, heeft een totalitaire staat ook grote gevolgen voor het landschap waarin zij zich begeeft. Een landschap spiegelt immers de tijdsgeest.

Het concept ‘de totalitaire staat’ zal voor velen terug doen denken aan geschiedenislessen: het Derde Rijk in Duitsland, de communistische staat in Rusland en het fascisme in Italië en Spanje. Buiten Europa gelden China onder Mao Zedong en communistisch Cuba als schoolvoorbeelden uit de 20^ste eeuw. En ook vandaag de dag zijn er nog staten die totalitair zijn of totalitair gedrag vertonen. Het verschil met een dictatuur ligt hem in de mate van controle op de samenleving. Waar een autocraat ‘slechts’ alleenheerser is en geen verantwoording schuldig is aan het volk gaat een totalitaire staat verder door het volledige leven van het volk te willen beïnvloeden.

Wat voor effecten heeft de wens van totale controle op het landschap? Kan het landschap überhaupt volledig gecontroleerd worden of is landschappelijkheid inherent oncontroleerbaar? Kunnen landschappen onderdrukken? En hoe gaan wij als ontwerpers om met ‘schuldige landschappen’, als er zoiets bestaat? Het is de huidige staat van de wereld die een dergelijk onderwerp relevant maken. Het zijn deze vragen die gesteld moeten worden als concepten als ‘vrijheid’ en ‘democratie’ niet meer zo vanzelfsprekend lijken als dat ze ooit waren. 

Met vriendelijke groeten, 

Geert Walinga

Voorzitter TOPOS 

De Boer, L. (2025). [sunset at Memorial to the Murdered Jews of Europe].