Smooth City

Boekrecensie door Geert Walinga

Op regenachtige zaterdagmiddagen in het begin van de jaren 2010, wanneer mijn ouders me een uurtje computertijd toelieten, speelde ik graag spellen waarin je een wereld kon bouwen. Rollercoaster Typhoon, SimCity of Minecraft, ik moet zeggen dat ik er veel heb gespeeld en ik kijk met een warm gevoel en enige nostalgie terug op die tijd. Nu ik erover nadenk: hebben deze spellen voorspeld wat mijn latere carrière zou worden? En wat hebben deze spellen nog meer gemeen? Een ding dat me meteen te binnen schiet, is dat de speler in de meeste world building games de volledige controle had. Arme automobilisten in SimCity hadden plotseling geen weg meer als ik daar zin in had. Chaotische stadsindelingen hebben in mijn virtuele stadslandschappen nooit het daglicht gezien. Er waren geen problemen, geen ongewenste elementen. Er was virtuele smoothness. 

De menselijke drang om controle te houden is iets dat me zowel fascineert als beangstigt. En ik merk dat ik ook de neiging heb om mezelf in situaties te plaatsen waarin ik enige mate van controle heb. Het geeft een gevoel van veiligheid en voorspelbaarheid. En inderdaad, controle is heel nuttig en misschien zelfs noodzakelijk. Zowel in videogames als in het echte leven leidt een gecontroleerd stadslandschap tot een effectieve en productieve samenleving. Maar wat gebeurt er als controle het doel wordt, in plaats van het middel? In zijn boek ‘Smooth City: Against Urban Perfection, Towards Collective Alternatives’ gaat René Boer precies hierop in. In 257 pagina’s neemt hij de lezer mee in zijn betoog over de ‘Smooth City’, de oorsprong en ontwikkeling ervan, en de gevolgen voor de mensen die in zo’n stad wonen. Hij vraagt zich af of controle wel zo geweldig is als we denken. Zijn essayachtige hoofdstukken worden ondersteund door kunstwerken van Kees de Klein, die de tekst omzetten in een visuele synthese. Kleins collages doen denken aan Black Mirror: mysterieus en futuristisch. Voor visuele denkers – waaronder ikzelf – maakt de combinatie van kunstwerken met tekst de onderliggende boodschap sprekender.

De schurende kant – en misschien ook wel de grootste kracht – van boeken die maatschappelijke trends beschrijven, is dat veel erin herkenbaar is. De opwaardering van wijken in Noord-Amsterdam, de opkomst van roestvrijstalen cafés in Rotterdam of zelfs de overstap in supermarkten naar zelfscankassa’s kunnen allemaal worden toegeschreven aan de ‘smoothificatie’ van de stad en van ons dagelijks leven. Het is te zien op stadspleinen die voortdurend worden gecontroleerd op ongewenst gedrag, in de top-down vastlegging van een programma voor een nieuwe openbare ruimte, maar ook in grootschalige stadsprojecten zoals de verplaatsing van hoofdsteden in Indonesië en Egypte. En natuurlijk heeft het te maken met begrippen als gentrificatie, globalisering, amerikanisering, neoliberalisme, digitalisering en individualisme. De term omvat niet alleen ruimtelijke realisaties, maar ook mensen, hun gedrag en hun uiterlijk. Boer schrijft: 

„Over het algemeen zien ze er ongeveer hetzelfde uit, behoren ze tot vergelijkbare demografische groepen en dragen ze kleding en accessoires uit hetzelfde beperkte aanbod van geglobaliseerde merken. Het komt zelden voor dat je mensen ziet die niet in dit beeld van genormaliseerde ‘perfectie’ passen, net zoals het zelden voorkomt dat je gedrag ziet dat niet voldoet aan de normen die de ‘Smooth City’ impliceert.” (p. 28). 

Dit verwijst precies naar het kritische idee dat dit boek aan de orde stelt: de gevolgen van een smooth stadslandschap voor de mensen die zich erin bewegen, en vooral voor de mensen die niet in staat zijn zich aan te passen aan de verwachte gedragspatronen en uiterlijke kenmerken. Het verhaal van de smooth city is juist ook het verhaal van de mensen die worden uitgesloten. Deze mensen zijn vaak niet zichtbaar in deze geoptimaliseerde gebieden. En als ze dat wel zijn, worden ze vaak verwijderd omdat ze andere mensen in verlegenheid brengen of omdat ze de rust verstoren. Als ik het op mezelf betrek: ik kan doorgaan voor normatief, terwijl dat niet voor iedereen geldt. Ik heb nooit fysieke gevolgen gevoeld van het ‘anders’ zijn (wat misschien ook voortkomt uit mijn angst om buitengesloten te worden en mijn vermogen om me te maskeren). Ik maak heel erg deel uit van de smooth city en dat is een voorrecht in dit systeem. Maar als queer man weet ik ook wat van hoe het is om ruimtes binnen te gaan waar je eerder de uitzondering dan de norm bent. Ik weet hoe het voelt als er een kloof bestaat tussen het gedrag van anderen en dat van jou. Ik weet hoe het is om buitengesloten te worden. Kunnen we de smooth city beweging vandaag de dag nog stoppen in onze steden? En zo ja, moeten we troost zoeken in systemische verandering, of is er ook individuele kracht om deze verandering teweeg te brengen?  

De smooth city is een keuze die we elke dag maken. En gelukkig blijven er binnen een smooth landschap nog steeds scheuren bestaan waardoor het ‘unsmooth’ (Boer noemt het ‘poreus’) zichtbaar en ervaarbaar is. Het kan de queerbar in je buurt zijn die, ironisch genoeg, de heterogeniteit vormt binnen het homogene landschap. Het kan het kleine stukje gemeentegrond in je straat zijn dat buren gebruiken om op zondagochtend samen koffie te drinken. Het kan de persoon zijn die voor de Albert Heijn staat en vraagt of je een krant van hem wilt kopen. En ook jij kan bijdragen aan het doorbreken van het smooth landschap.  Dit is de hoopvolle boodschap die dit boek ons meegeeft. Het doorbreken van normatieve structuren is iets wat iedereen kan en moet doen om ervoor te zorgen dat stadslandschappen toegankelijk en inclusief blijven voor iedereen. En, zoals Boer ook opmerkt, dit is iets wat wij als ontwerpers en planners als prioriteit moeten zien. Laten we uitsluiting uitsluiten en ontwerpen maken die bij ménsen passen, niet bij systemen. Laten we onszelf eraan herinneren dat we geen world building games spelen, maar dat onze ontwerpkeuzes gevolgen hebben waarvoor we verantwoordelijkheid dragen.

Smooth City. Tegen stedelijke perfectie, op weg naar collectieve alternatieven.

Schrijver: René Boer

Uitgeverij: Valiz, Amsterdam

ISBN: 9789493246201

Aantal bladzijden: 271