De Openbare Ruimte Mansplainen

Column door Ian Witte

Afbeelding 1: De opkomst van het rijk: De voltooiing van het rijk. Schilderij door Thomas Cole (1836). Wikimedia Commons. PD. https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cole_Thomas_The_Consummation_The_Course_of_the_Empire_1836.jpg

Nu ik op het punt sta de redactie van TOPOS te verlaten, zie ik er erg naar uit om de functie van vaste columnist te mogen vervullen. Die eer neem ik over van Pim Buijs, de afgelopen drie jaar onze vaste columnist. Ik dank hem enorm voor alle inspirerende columns met de inzichten en ervaringen die hij bij de Gemeente Utrecht heeft opgedaan. Inmiddels ben ik zelf ook stevig met TOPOS vergroeid; het is moeilijk om voorgoed afscheid te nemen. Het schrijven van deze periodieke columns lijkt me de perfecte manier om een klein deel te blijven van wat we de afgelopen jaren hebben opgebouwd.

Ironisch genoeg heb ik nog nooit eerder een column geschreven. Ik heb me zelfs nooit afgevraagd wat het verschil is tussen een column en een artikel. En nu zit ik hier, met de taak om te schrijven over totalitarisme – een onderwerp waar ik nooit echt veel vanaf wist. Aan mijn geschiedenisleraar van het VWO: ik weet dat je steeds dat ene citaat herhaalde: „Wie het verleden niet kan herinneren, is gedoemd het te herhalen“. Ik hoop dat u blij bent dat ik me voor deze column heb moeten verdiepen in een onderwerp dat tegenwoordig misschien wel relevanter is dan ooit.

Want het zette me aan het denken. Hoe kan ik over totalitarisme schrijven?

Eerlijk gezegd was het antwoord niet moeilijk te vinden. Ik ben tenslotte een man. En waar mannen bijzonder goed in zijn, is mansplaining. Dus waarom kan ik het totalitarisme niet mansplainen en proberen te ontdekken hoe het zich in de wereld om ons heen manifesteert?

Om te beginnen is totalitarisme misschien wel de meest onderdrukkende vorm van bestuur (vandaar dat de redactie van TOPOS het heeft gekozen als tegenpool van ons volgende provocerende thema, ‘anarchisme’). Totalitaire regeringen streven ernaar verder te gaan dan hun minder radicale tegenhanger, het autoritarisme. Ze willen niet alleen de politiek en de economie beheersen, maar elk aspect van het dagelijks leven van hun burgers. De meesten van jullie herinneren zich waarschijnlijk George Orwells 1984, waarin niet alleen de openbare ruimte bezaaid is met propaganda, maar ook de thuisomgeving. De televisie zendt alleen het staatsnieuws uit. De muren mogen alleen behangen zijn met het portret van de leider. Al je handelingen worden opgenomen. Alles wat de regering zegt is de absolute waarheid, en alles wat van deze waarheid lijkt af te wijken, wordt verhuld door rooskleurige fabels. Neem bijvoorbeeld het leger, dat een eindeloze oorlog voert. Het staat onder bevel van het Ministerie van Vrede.

In maart van 2026 publiceerde de satirische nieuwssite De Speld een artikel getiteld: „Wat maakte George Orwell in 1984 zo optimistisch over de toekomst?”. Een deel van het antwoord: omdat Orwell geloofde dat mensen leugens en manipulatie nodig hadden om onder controle te blijven. Tegenwoordig is dat niet eens meer het geval. De regering van Trump, die verkondigde binnen één week een einde te maken aan grote oorlogen, heeft het Ministerie van Defensie omgedoopt tot het Ministerie van Oorlog. Dit was niet eens een poging om hun bedoelingen te verbergen! Zo heeft de VS nu wel een grondwet, maar in hoeverre is die nog geldig als de president hem aan zijn laars lapt? En overheidsgebouwen in de VS moeten nu in neoclassicistische stijl worden gebouwd – je weet wel, de stijl die sterk wordt beïnvloed door de imperialistische Romeinse architectuur. Maar waarom? Waarschijnlijk omdat op internet staat dat mannen minstens dagelijks aan het Romeinse Rijk denken. Het hergebruiken van hun architectuur zal de naïeve fantasieën die ze over dit vervlogen tijdperk hebben alleen maar versterken (afbeelding 1). Legioenen die over de brede boulevards marcheren; assen die niet alleen je route sturen, maar ook je hele blikveld, je volledige aandacht, richtend op dat ene ding waarvan zij willen dat je het het allerbelangrijkst vindt; wat daar helemaal aan het einde staat, vol trots, toeziend en misschien uitnodigend. Een gebouw, een monument, of vaak een standbeeld, dat de macht uitstraalt van degenen die de leiding hebben. Hoeveel mannen zichzelf op die plek zouden willen zien staan.

Tegenwoordig zijn machtsverhoudingen in het landschap niet langer voorbehouden aan de leiders van een land. Naties die kozen voor kapitalisme bieden bedrijven nu een podium om de macht te tonen die zij hebben verworven. Sommigen van hen zijn zo hoog op de ladder geklommen dat ruimtes die ooit door de overheid werden bepaald, nu openstaan voor het bedrijfsleven. Wat ooit Romeinse boulevards waren, zijn nu lanen en snelwegen, waar de meest invloedrijke bedrijven de grootste reclameborden kunnen kopen om hun belang voor jouw levensstijl te benadrukken (afbeelding 2). En in het afgelopen decennium omarmen de bedrijven met de grootste macht juist die eigenschap die totalitarisme onderscheidt van alle andere vormen van bestuur: controle over je dagelijks leven. Je hebt het nu waarschijnlijk in je handen. Het scherm dat je laat zien wat het algoritme wil dat je ziet, wat je vanavond moet eten, welke producten je absoluut nodig hebt in je leven, met welke mensen je zou moeten daten, en de stereotypen in de samenleving waar je wat van moet vinden.

Afbeelding 2: Talloze billboards rond Times Square, New York. Bron: Terabass (2009). Wikimedia Commons. CC-BY-SA 3.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:New_york_times_square-terabass.jpg

Ik vind het behoorlijk beangstigend hoe afhankelijk we zijn geworden van onze apparaten, waardoor het machtslandschap nu onze voordeur is binnengedrongen. Daardoor verschuiven de machtsverhoudingen in de openbare ruimte; die is nu niet langer het belangrijkste podium voor controle. Zo is Wageningen in 2026 de eerste gemeente in Nederland die reclame bij bushaltes heeft verboden. Gewoon om een kleine stressfactor weg te nemen in onze uitgeputte samenleving. Een minuscule aanval op de mannen met macht. Zal dit de vonk zijn die het vuur aansteekt om het hedendaagse totalitarisme in de as te leggen? Waarschijnlijk niet. We zijn tenslotte mensen. Zolang we naar onze eigen aard luisteren, geloof ik dat er altijd een plekje zal zijn voor totalitaire controle dat ergens, op de een of andere manier, wordt ingevuld. Denk aan Orwells andere boek, Animal Farm, waar het machtsvacuüm dat ontstond door de afwezigheid van de boer werd opgevuld door de varkens, die vervolgens zelf de boer werden. Een cyclus die zich op verschillende momenten en in verschillende delen van de wereld afspeelt. Het Mansudae Grand Monument in Noord-Korea (afbeelding 3) kan niet worden uitgebreid met tientallen generaties aan toekomstige leiders. Hun verhalen verliezen hun betekenis. Dan ontstaat een revolutie. Mensen worden eraan herinnerd wat het betekent om vrij te zijn. Misschien zijn wij, het vrije westen, wel de volgende op de lijst. We hebben vrijheid zo lang gekoesterd dat we zijn vergeten wat het betekent om onderdrukt te worden. Velen van ons verwelkomen een nieuwe totalitaire ondergang met open armen, simpelweg omdat nalatigheid in ons DNA zit.

Afbeelding 3: Mansudae Grand Monument in Pyongyang, met daarop de twee voormalige leiders van Noord-Korea. Bron: Bjørn Christian Tørrissen (2014). Wikimedia Commons. CC BY-SA 3.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mansudae-Monument-Bow-2014.jpg