De natuur ademt en de rivier leeft, en we zouden meer naar hun stem moeten luisteren

TOPOS
16 uur geleden
4 minuten om te lezen

Boekrecensie door Tobias Arends

Afbeelding 1: De Mutehekau Shipu (of Magpie rivier) in Canada. (Peter Holcombe, 2019)

‘Leven’ is een breed begrip. Over de zin ervan wordt levenslang nagedacht, elke generatie weer. Wisselt de betekenis ervan van tijd tot tijd? Of is de betekenis voor ieder mens verschillend? In beide ligt wellicht een kern van waarheid. De vragen worden altijd binnen de context van het antropomorfe wereldbeeld gesteld. Het vormt het decor voor alle gedachten over de zin van ‘ons’ bestaan. Als mens -en door onze voorouderen aan de top van de wereldse voedselketen geplaatst- stellen wij de vragen en zoeken terdege naar de antwoorden. ‘Het leven’ volgens, van, voor, en door de homo sapiens. Maar we delen deze aarde uiteraard met veel meer levensvormen, waarvan er elk jaar weer nieuwe worden ontdekt, en helaas minstens net zoveel uitsterven. Een breed scala aan wezens die we net zo slecht lijken te begrijpen als ons eigen psyche.

Bij de classificering van het leven op aarde wordt als eerste onderscheid gemaakt tussen prokaryoten (bacteriën en archaea), eukaryoten en virussen. Daarna komen -allen eukaryoten overigens- de drie belangrijkste rijken aan bod: dieren, planten en schimmels. Deze drie rijken worden nog lang niet allemaal op waarde geschat en de emancipatie van al het leven op aarde heeft dan ook nog een lange weg te gaan. Momenteel worden slechts een select aantal diersoorten door (menselijke) rechten en/of wetten beschermd. Toch kijkt een bepaalde groep mensen al verder dan de huidige classificering van ‘leven’. Zij stellen zichzelf de vraag of een eenheid of entiteit zonder celstructuur toch als ‘leven’ beschouwd zou kunnen worden. In het bijzonder: de rivier.

“Zeggen dat een rivier leeft is een rivier niet personifiëren, maar de categorie ‘leven’ uitbreiden en verdiepen, en daarmee […] ‘het verbeelde bereik vergroten waarbinnen het zelf zich begeeft’.”

Robert Macfarlane stelt zich in zijn laatste boek de vraag of een rivier leeft. En hoewel het bestaan van het boek al meteen een deel van het antwoord prijsgeeft, wordt dit vermoeden in de proloog al bevestigd. Een rivier leeft! De rest van het boek beschrijft drie excursies naar Ecuador, India en Canada. Met de beschermengelen van deze -allen bedreigde- rivieren volgt Macfarlane de loop van bron tot de zee. Op deze reizen wordt verteld over de ontstaansgeschiedenis van de rivier, de huidige bedreigingen en de grote inspanningen die worden geleverd om de rivier levend te houden. Door verschillende experts het woord te geven, geeft de schrijver een interessante kijk in de ecologische en hydrologische samenhang tussen de rivier en het land waar het doorheen stroomt en zo van levensenergie voorziet. Hoopvolle en treurige passages wisselen elkaar af, want helaas weet niet iedereen dit natuurschoon op waarde te schatten.

Afbeelding 2: Grote delen van de reis werden per kajak afgelegd. (Mac Topchii, z.d.)

Om met uitsterven bedreigde diersoorten te kunnen helpen worden ze door de wet beschermd, maar niet-levenden is dat recht niet automatisch toebedeeld. Toch staan ook onze rivieren onder hoge druk en hebben ze onze hulp hard nodig. Door te erkennen dat ook rivieren levende organismen zijn kunnen ze worden aangewezen als rechtseigen persoon. Ecuador was het eerste land ter wereld dat ‘rechten voor de natuur’ opnam in de grondwet, dat was in 2008. Sindsdien kan eenieder hier op kleine en grote schaal rechterlijk opkomen voor de natuur. Hierna volgden er meerdere landen waar rivieren als levend en rechtseigen persoon werden erkend:

Nieuw-Zeeland: Whanganui rivier (2014)
Colombia: Atrato rivier (2017), La Plata & Cauca rivieren (2018)
Australië: Yarra rivier (2017)
Verenigde Staten: Tamaqua Borough rivier (2006),
Bangladesh: alle rivieren (2019)

Het erkennen van rivieren als ‘levend’ heeft niet alleen positieve gevolgen voor de bescherming van de rivier, maar geldt ook als erkenning van de inheemse volkeren die de rivier vaak al eeuwenlang als iets levends beschouwen. Door vast te stellen dat de rivier leeft wordt het bijbehorende deel van het land weer teruggegeven aan de inheemse bevolking dat altijd in samenhang met de levende rivier heeft geleefd en wordt de bescherming ervan hopelijk serieuzer aangepakt. En als de rechten van de natuur in gevaar worden gebracht zijn er na zo’n erkenning in ieder geval mogelijkheden tot juridische verdediging.

Afbeelding 3: De Cooum rivier in India, die hevig wordt vervuild. (Peter Fristedt, 2007)

“[…] ‘is ‘transcedentie’ de neiging om boven de aardse beslommeringen uit te stijgen - zoals de zwaarte van je lichaam of de last van de sterfelijkheid – ‘inscedentie’ is de neiging erín te duiken, de diepten ervan te peilen en je een weg te banen naar de kern.’”

Om zoiets groots en onvatbaars als ‘de rivier’ te willen begrijpen, moet je je er volledig aan overgeven en je onderdompelen in de eeuwenoude stem die door de bergen, bossen en graslanden sijpelt. Over de regels dwarrelt een enorm poëtische en spirituele kracht waarmee Macfarlane zijn lezer meeneemt in de onvatbare wereld van de rivier. Door de rivier van dichtbij en op gelijke voet te betreden kan volgens hem de echte toenadering beginnen. In een wereld die zich steeds meer op het grootse en het stedelijke individu is gaan richten, is het kleine en ondergewaardeerde veel belangrijker geworden. Het juridisch kunnen beschermen van de rivier heeft al veel positieve ontwikkelingen tot gevolg, maar voor een écht duurzame en toekomstbestendige symbiose met de natuur mogen we ook op de kleinste schaal het contact ermee niet verliezen. Want om het antropoceen te kunnen overleven hebben we elkaar keihard nodig.