Redactiestuk Liminal Spaces

Beste lezers,

Onder generatiegenoten wordt de term ‘liminal space’ denk ik het meest verbonden aan de definitie die het horrorgenre en videogames eraan hebben gegeven. Liminal spaces zijn hier de verlaten ruimtes die een griezelige en soms zelfs surrealistische uitstraling hebben. Die griezeligheid komt voort uit een zekere vertrouwd- en bekendheid met een plek, terwijl elke vorm van context mist, waardoor de plek heel bekend lijkt maar niet daadwerkelijk vertrouwd is. Het gevolg: transitiezones die nooit lijken te eindigen en een doel dat nooit wordt behaald. Een vreemd en onprettig gevoel dat in veel horrorgames door-echoot.

Er zijn meerdere definities van de term en verschillende beroepsgroepen geven een eigen invulling aan wat een ‘liminal space’ inhoudt. In kunst wordt ‘liminal space’ ook gezien als de lege ruimte tussen objecten: de tussenruimte. De leegte tussen objecten op het vlak. Voor een juiste compositie is het afbakenen van de tussenruimte en het ontastbare minstens net zo belangrijk als het positioneren van de onderwerpen. Men kan deze vaardigheid ook oefenen door eerst de leegte te tekenen en vervolgens de overgebleven ruimte in te vullen. De vraag die vervolgens rest is welke vlakken dan daadwerkelijk de tussenruimte vertegenwoordigen.

Ook in de wereld van geneeskunde is het begrijpen van ‘liminal space’ van cruciaal belang. Doktoren geven deze term invulling door te verwijzen naar de lege ruimte rondom iemands lichaam of tussen de ledematen ervan. Soms valt een kwaal of bijzonder postuur niet genoeg op als alleen de ledematen an sich worden geëxamineerd. Het kan in dat geval helpen om te kijken of de lege ruimten rond het lichaam symmetrisch verdeeld zijn. Als dat niet het geval is, is er wellicht noodzaak tot actie. Het onaantastbare kan soms net zoveel zeggen over iemands gezondheid als het tastbare.

Binnen landschapsarchitectuur neigt de term ‘liminal space’ erg naar de ‘non-place’ die door antropoloog Marc Augé is gemunt. Het laatstgenoemde wordt gebruikt om plekken aan te duiden die zich niet makkelijk laten definiëren als “relationeel, historisch of verbonden met identiteit”. Het is een plek waar niet wordt samengekomen, een anonieme en vaak eenzame plek. Het voornaamste gebruik is voor verplaatsing, transitie, en dat raakt met de griezeligere definitie van ‘liminal spaces’.

Een belangrijk verschil is wel het gebruik van het woord ‘space’ en ‘place’. De term ‘space’ verwijst vaak naar een geografische locatie en wordt vanuit de antropologie als iets heel functioneel een meetbaars gezien. ‘Place’ daarentegen wordt meer geassocieerd met culturele betekenis van een locatie. Een locatie die een ‘non-place’ is, brengt het dus dichter bij de term ‘space’ en het voorgaande bijvoegelijk naamwoord ‘liminal’ is vaak een onvermijdelijke bijkomstigheid in de context van de publieke ruimte.

Met de vriendelijkste groeten,

Tobias Arends

Namens de redactie van TOPOS