Post-Apartheid: Ontwerp voor ecologische democratie

Post-Apartheid: Ontwerp voor ecologische democratie

_ARTIKEL_ door Joppe Veul

Ik zit in het vliegtuig terug naar huis vanuit Kaapstad, een prachtige stad die dit jaar de titel van ‘World Design Capital 2014’ toebedeeld heeft gekregen,een jaar na het overlijden van Nelson Mandela. Twintig jaar nadat hij toetrad als de eerste zwarte president van Zuid-Afrika, na de afschaffing van de ‘Apartheid’. Decennia- of misschien zelfs eeuwenlang heeft dit rassen-denken de ontwikkeling van Zuid-Afrika gedomineerd.

Ook stadsplanners en –ontwerpers hebben Kaapstad doelbewust getransformeerd van de minst tot meest gesegregeerde stad van Zuid-Afrika gedurende de twintigste eeuw aan de hand van de ideologie van de ‘Stallard Commissie’ uit 1922:

‘We consider that the history of the races, especially having regard to South African history, shows that the co-mingling of black and white is undesirable. The native should only be allowed to enter urban areas, which are essentially the white man’s creation, when he is willing to enter and to minister to the needs of the white man, and should depart therefrom when he ceases to so minister.’

In de periode tussen 1960 en 1983 zijn miljoenen mensen (met geweld) gedwongen verwijderd van hun woonplaatsen. Hierbij werden de beste plekken toebedeeld aan de blanken en de mindere locaties aan ‘de rest’. Er is zorgvuldig gepland en ontworpen om de verschillende rassen gescheiden te houden. Hier zijn de ontwerpers en planners behoorlijk goed in geslaagd, want ondanks de afschaffing van de Apartheid, is deze scheiding nog steeds sterk aanwezig. Er zijn duidelijke blanke wijken, zwarte wijken en gekleurde wijken. Het mengen gaat moeizaam, mede door de aanwezige fysieke barrières, of ‘bufferzones’. Bovendien verschuilen tegenwoordig vele rijkere stadsbewoners zich achter de muren van hun gated communities en woont het overgrote deel van de mensen in de armere buitenwijken die tot tientallen kilometers buiten de stad liggen uitgerold. Klassen en rassen zijn nog steeds gescheiden en de ongelijkheid is enorm. Er ligt dus een enorme opgave voor de stad.

Répartition_raciale_de_l'AFS_(1979)

Niet voor niets is Kaapstad ‘World Design Capital 2014’, een eretitel voor steden die ontwerp inzetten als middel om het leven in de stad te verbeteren. Het biedt bovendien een goede mogelijkheid om te reflecteren op de afgelopen twintig jaar. Kan ontwerp democratie (mogelijk) maken? Kan ontwerp integratie en gelijkheid bevorderen? Waar in het verleden (modernistische) planners en ontwerpers verantwoordelijk zijn geweest voor het slagen van de ruimtelijke en sociale segregatie, is het ook weer aan hun om dit ongedaan te maken. Wie anders?

In het kader van dit evenement is een open oproep geplaatst voor Nederlandse en Zuid-Afrikaanse ontwerpers om deel te nemen aan de denktank ‘Density Syndicate’ om over deze opgave mee te denken, georganiseerd door o.a. het International New Towns Institute (INTI) en het ‘African Centre for Cities’ (ACC). Met een frisse blik wordt gekeken en ontworpen aan een aantal locaties waar veel uitdagingen samen komen. Het doel hierbij is te onderzoeken hoe de stad verdicht kan worden, om zo verdere ‘urban sprawl’ (met alle bijbehorende negatieve gevolgen) te voorkomen en de kwaliteiten van de stad te benutten. Ook H+N+S Landschapsarchitecten, het bureau waar ik voor werk, is geselecteerd voor deelname aan dit project. Samen met Jakupa architects, DHK architects en Witteveen en Bos hebben we gestudeerd op deze opgave.

In ons project hebben we een visie (‘From Borders to Bridges’) ontwikkeld voor het ‘Two Rivers Urban Park’. Dit is een groot gebied midden in Kaapstad, waar twee rivieren samenkomen; de Liesbeek en Black River. Dit gebied is jarenlang ingezet als ‘bufferzone’ om het blanke deel van het gekleurde deel te scheiden. Naast de rivieren als scheiding vind je hier overal hekwerken, een aantal uitgestrekte golfbanen, de rioolwaterzuiveringsinstallatie, de oude Kolencentrale en wordt het gebied doorkruist door een aantal grote snelwegen waar tijdens de spits altijd files staan. Daarnaast is er regelmatig wateroverlast door overstroming van de gekanaliseerde rivieren. Bovendien is de waterkwaliteit in de rivieren slecht, omdat het wordt gebruikt als open riool, wat weer leidt tot een ongezonde rivierecologie.

20140807_0364
Foto van het TRUP; de kolencentrale, rioolwaterzuiveringsinstallatie en snelwegen vormen barrieres tussen Oost en West Kaapstad © Bruce Sutherland

Het was een grote uitdaging om een plan voor dit gebied te maken, waar zoveel problemen samen komen. Tegelijkertijd biedt dit gebied een enorme kans om de stad weer te integreren, de potentie is enorm! We hebben heel erg vanuit onze ‘Wageningse’ landschapsarchitectonische benadering gewerkt, wat nieuw is voor Kaapstad. Het onderliggend landschap en het watersysteem vormen de drager voor ontwerp en ontwikkeling; ecologie als basis. De rivieren en de eromheen liggende ruimte  hebben een grote potentie. In ons plan wordt water van verschillende kwaliteit gescheiden en geïntegreerd in nieuwe stedelijke ontwikkelingen. Vervuild water wordt via natuurlijke systemen gefilterd en gerecycled. Door het water zo lang mogelijk vast te houden en getrapt af te voeren kan de rivierecologie weer floreren, waarmee een mooie en gezonde drager voor de stad is gemaakt.

 

'From Boarders to Bridges', een visie voor the Two Rivers Urban Park ©H+N+S Landschapsarchitecten
‘From Boarders to Bridges’, een visie voor the Two Rivers Urban Park ©H+N+S Landschapsarchitecten

De tweede grote ingreep die we voorstellen is het opheffen van barrières en creëren van nieuwe verbindingen, bijvoorbeeld fiets- en voetgangersbruggen. Oost en west worden weer verbonden en het gebied wordt toegankelijk gemaakt. Bij het opheffen van fysieke en psychologische barrières zijn openheid en verbondenheid letterlijk en figuurlijk cruciaal. Geen achterkanten, hoge muren en hekwerken meer.

De derde strategie is het nastreven en stimuleren van zo groot mogelijke diversiteit. Vanuit de ecologie leren we dat diversiteit gelijk staat aan weerbaarheid. Een hoge dichtheid aan functies, het mengen van type woningen en een mix aan bewoners door sociale huur en duurdere koopwoningen moet ervoor zorgen dat ook dit deel van Kaapstad bruisend wordt.

1. verbondenheid
1. verbondenheid © H+N+S Landschapsarchitecten
diversiteit ©H+N+S Landschapsarchitecten
2. diversiteit ©H+N+S Landschapsarchitecten
3. Ecologie
3. ecologie © H+N+S Landschapsarchitecten

Met onze visie presenteren we een alternatieve strategie voor verdichting, waarbij een multifunctioneel en toegankelijk park de basis vormt, waaromheen een hoge dichtheid van stedelijke functies zich kan ontwikkelen. Dit nieuwe parklandschap heeft niet alleen een esthetische functie, maar biedt ook veiligheid tegen overstromingen en verrijkt de ecologie in de regio. Het park zal verbinden in plaats van scheiden en zal de diversiteit van de stad toestaan en bevorderen.

Impressie van het gerevitaliseerde en verbonden nieuwe parklandschap © H+N+S Landschapsarchitecten
Impressie van het gerevitaliseerde en verbonden nieuwe parklandschap © H+N+S Landschapsarchitecten

Vanaf 31 oktober wordt ons werk tentoongesteld in het Stadhuis van Kaapstad. Ik hoop dat alle gepresenteerde projecten op de tentoonstelling tezamen de Kaapstedeling, de bestuurders, het land en andere steden zullen inspireren. Er worden vanuit verschillende invalshoeken perspectieven geschetst die allen zullen laten zien dat ontwerp het leven in de stad kan verbeteren. Ongetwijfeld leidt dit werk tot nieuwe discussies en kan naar de toekomst toe vanuit de alternatieve gedachten de stad verder ontwikkeld worden. Het zal tijd kosten, maar wie weet zal Kaapstad ooit weer de meest diverse stad van Zuid-Afrika worden.